नात्यातील निषेध वर्तन: ते काय आहे आणि का घडते

तू एक मेसेज पाठवतेस. तासभर उत्तर येत नाही आणि छातीत काहीतरी वर चढू लागते. तू पुन्हा फोन बघतेस. जरा सौम्य काहीतरी लिहितेस, ते खोडतेस आणि त्याऐवजी थोडे तिखट पाठवतेस. संध्याकाळपर्यंत एक तर तू सलग तीन वेळा फोन केलेला असतो, नाहीतर पूर्ण गप्प झालेली असतेस, हे बघायला की त्याच्या लक्षात येते का. यातले काही ओळखीचे वाटत असेल, तर तुझी नात्यातील निषेध वर्तनाशी आधीच ओळख झाली आहे. माणसाच्या जोड यंत्रणेने केलेल्या गोष्टींपैकी सर्वाधिक चुकीच्या समजल्या जाणाऱ्यांपैकी ही एक.

निषेध वर्तनाला सहसा नाटक, चिकटपणा किंवा खेळी म्हटले जाते. ते क्वचितच यापैकी काही असते. ही अशी मज्जासंस्था असते जिला वाटते की एक महत्त्वाचे नाते निसटत चालले आहे, आणि उत्तर मिळवण्यासाठी ती एकेकाळी शिकलेलेच करत असते.

निषेध वर्तन म्हणजे काय?

तुझ्यात आणि तुला प्रिय असलेल्या माणसात अंतर पडते आहे असे जाणवते तेव्हा संपर्क किंवा आश्वासन ओढून काढण्यासाठी तू जे काही करतेस, ते निषेध वर्तन. ही कल्पना जोडाच्या संशोधनातून आली. पालनकर्त्यापासून वेगळ्या केलेल्या बाळांनी रडणे, बिलगणे आणि शोधणे दिसून आले. बाळासाठी ही मोठ्या आवाजाची पण अत्यंत परिणामकारक युक्ती असते, कारण त्याने पालनकर्ता परत येतो. मोठे झाल्यावरही तीच जोडणी टिकून राहते. फक्त वर्तन अधिक नाजूक होते आणि ते नाकारणे खूप सोपे होते.

प्रौढ नात्यांत निषेध वर्तन बहुतेकदा चिंताग्रस्त जोडासोबत दिसते, आणि भीतीयुक्त टाळणाऱ्या प्रकाराच्या चिंताग्रस्त अर्ध्या भागातही. कारण जवळजवळ कधीच ती घटना नसते. उशिरा आलेले उत्तर, सपाट आवाज, रद्द झालेला शनिवार: स्वतंत्रपणे बघितले तर लहानच. त्यांना प्रचंड करते ते तुझे शरीर त्यांना जोडणारा अर्थ, आणि तो बहुतेकदा आता मला सोडून जातील याचेच काही रूप असतो.

हे स्पष्ट सांगायला हवे. निषेध वर्तन हा स्वभावदोष नाही, आणि ते स्वतःत ओळखणे म्हणजे निदान नाही. ही एकेकाळी उपयोगी पडलेली युक्ती आहे, अशा नात्यात जिथे लक्ष मिळवण्याचा एकमेव मार्ग आवाज चढवणे हा होता. ते स्पष्ट दिसणे हाच तो क्षण, जेव्हा ते सूत्रे सोडून देते.

निषेध वर्तनाची लक्षणे

• वाढत जाणारा संपर्क: तुला खरेच हवे असते त्याहून कितीतरी अधिक वेळा तू फोन करतेस, लिहितेस, तपासतेस आणि नंतर त्याची लाज वाटते.
• डावपेचाचे मौन: तुला मोकळीक हवी म्हणून नव्हे, तर ते मौन त्याच्या लक्षात यावे आणि त्याने तुला शोधावे म्हणून तू गप्प होतेस.
• वेळेचा हिशेब: त्यांनी तुला जेवढा वेळ ताटकळत ठेवले, नेमका तेवढाच वेळ थांबून तू उत्तर देतेस, म्हणजे तो उशीरच एक संदेश ठरावा.
• मत्सराचे इशारे: दुसऱ्या कुणाला तुझ्यात रस आहे हे बोलून दाखवतेस, किंवा सापडेल अशा जागी खूण ठेवतेस, काही हलते का हे बघण्यासाठी.
• सोडून जाण्याची धमकी: संपले असे म्हणतेस, किंवा कदाचित वेगळे व्हायला हवे असे म्हणतेस, नेमक्या त्याच क्षणी जेव्हा ते तुला सर्वात कमी हवे असते.
• रात्री उशिराचा वाद: छोट्याशा गोष्टीवरून मध्यरात्री भांडण सुरू करतेस, कारण भांडण म्हणजेही निदान संपर्क.
• शांत परीक्षा: तो पुन्हा प्रयत्न करतो का हे बघायला तू त्याचा फोन वाजू देतेस, आणि त्या उत्तराला आपल्या महत्त्वाचा पुरावा मानतेस.

यातल्या काहींमध्ये स्वतःला ओळखणे म्हणजे तुझ्यात काही बिघडले आहे असे नाही. याचा अर्थ इतकाच की तुझ्या जोड यंत्रणेला एक आवडता इशारा आहे, आणि त्याचा आवाज तुला आत्ता कळला.

हा साचा का महत्त्वाचा

निषेध वर्तनात एक क्रूर विरोधाभास आहे. वरच्या यादीतली प्रत्येक कृती कुणाला जवळ आणण्यासाठी आहे, आणि जवळजवळ प्रत्येक कृती आधीच दूर गेलेल्या जोडीदाराला आणखी मागे नेते. विशेषतः टाळणाऱ्या जोडीदाराला ही वाढ दबाव वाटते, तो निभावण्यासाठी मागे सरतो आणि तुझा इशारा आणखी मोठ्याने वाजतो. जोडाच्या कामात या चक्राला नाव आहे: चिंता-टाळणे चक्र. एकदा ते फिरू लागले की दोघांनाही आपणच दुखावले गेलो असे वाटते.

याची किंमत नात्याच्या पलीकडे तुलाही मोजावी लागते. जुनी संभाषणे पुन्हा वाचण्यात संध्याकाळी हरवतात. झोप पातळ होते. कामातले लक्ष विस्कटते, कारण तुझ्या लक्षाचा एक भाग कायम एका पडद्याजवळ उभा असतो. आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळची ती भावना असते, चौथा मेसेज पाठवल्याची छोटीशी लाज, जी तू स्वतःकडे कशी बघतेस ते हळूहळू कुरतडते. ही सतर्कता रोजच्या चिंतेच्या साच्यांसारख्याच इंधनावर चालते, त्यामुळे एक शांत झाली की दुसरीही बहुधा शांत होते.

आवेगाचे माहितीत रूपांतर

त्या क्षणी कमी चिंता करायची असे ठरवून निषेधाच्या आवेगातून बाहेर पडता येत नाही. जे चालते ते म्हणजे भावना आणि कृती यांच्यातली फट काही मिनिटांनी का होईना रुंद करणे आणि दोन प्रश्न विचारणे. पहिला: मला आत्ता खरेच कशाची भीती वाटते? दुसरा: कोणतीही परीक्षा न ठेवता सरळ सांगितले, तर मी काय मागेन? सरळ रूप, आज तू गप्प होतास हे लक्षात आले आणि त्याने मला अस्वस्थ वाटले, युक्तीपेक्षा कितीतरी अधिक मायेचे उत्तर मिळवते.

स्वतःची जोडशैली स्पष्ट असली की हे प्रश्न खूप जवळ येतात. Peachy चा Free Attachment Style Test तू जवळिकीला, अंतराला आणि वादाला कशी प्रतिक्रिया देतेस ते तपासतो आणि मग तुझा संभाव्य साचा साध्या, उबदार भाषेत परत सांगतो. हे आत्मपरीक्षणाचे साधन आहे, निदान नव्हे, आणि ते पूर्णपणे खासगी आहे. नंतर पुढे जायचे असेल तर Peachy तुझ्याशी यावर बोलू शकते.